*

larissorama

Ο κουκλοθίασος ''Τιριτόμπα'' της Λάρισας σε ‘’νέα ταξίδια’’

Κώστας Χατζηανδρέου και Σοφία Φουντζοπούλου
Η ΙΣΤΟΡΙΑ
Κάποτε, το 1984, ο Κώστας Χατζηανδρέου αποφασίζει να ξεκινήσει ένα όνειρό του. Να παίξει κουκλοθέατρο. Στην Λάρισα. Με χίλιες δυσκολίες και με τα κρυφογέλια πολλών, τύπου ‘’τι κάνει τώρα αυτός ο τρελός’’, αρχίζει να φτιάχνει τις κούκλες του, να στήνει σενάρια και να παίζει κουκλοθέατρο σε πόλεις και χωριά. Το πράγμα σοβαρεύει όταν ''συναντιέται'' με την Σοφία Φουντζοπούλου και το παλεύουν πια μαζί. Σε μια παράστασή του Kώστα στον «Γαλαξία» χρειάστηκε να ανεβεί κάποιος βοηθός στη σκηνή και αυτή ήταν η Σοφία Φουντζοπούλου, η οποία από τότε... δεν ξανακατέβηκε και συμπορεύτηκε μαζί του. Βάπτισαν μαζί το νέο σχήμα, με το όνομα «Τιριτόμπα», εμπνευσμένοι από ένα βαλκανικό τραγούδι. Το νόημα της λέξης είναι νότες ενός φανταστικού πενταγράμμου.


Σοβαρεύει περισσότερο το πράγμα όταν ο ‘’Τιριτόμπα’’ τους γίνεται Δημοτικός Κουκλοθίασος. Τα παιδιά γράφουν πραγματικά ιστορία κουκλοθεάτρου σε πανελλαδικό και παγκόσμιο επίπεδο. Σημαδεύουν το σύγχρονο ελληνικό κουκλοθέατρο, όντας πρωτοπόροι, πειραματίζονται, δημιουργούν, παίζουν στο εξωτερικό, παίρνουν διεθνή βραβεία. Στην εξέλιξή τους βοήθησε και το ότι πήγαν στην Πολωνία και σπούδασαν πια στο Πανεπιστήμιο Ηθοποιίας και Κουκλοθεάτρου του Βόρτλαφ με την οικονομική στήριξη του Δήμου Λαρισαίων.

Κώστας Χατζηανδρέου και Σοφία Φουντζοπούλου
Η ΠΡΩΤΗ ΚΟΥΚΛΟΣΚΗΝΗ
Η πρώτη σκηνή κουκλοθεάτρου στην πόλη έγινε στο «Μύλο του Παππά» το 1995, όταν παραχωρήθηκε στον «Τιριτόμπα» ένα κτίσμα για τη δράση του.

Είχαν στηθεί πάγκοι για καθίσματα στην αίθουσα της σκηνής και το εργαστήριο κατασκευής κούκλας και σκηνικών μεταφέρθηκε στο υπόγειο του μικρού κτίσματος.
Η Λάρισα τότε εδραίωσε ένα σημαντικό στοιχείο του πολιτισμού της και ήταν η πρώτη πόλη στην Ελλάδα, που είχε δημοτική κουκλοσκηνή.
Αργότερα διαμορφώθηκε από το Δήμο Λάρισας η αμφιθεατρική αίθουσα, όπως είναι μέχρι και σήμερα, που φιλοξενούσε με ποικιλία έργων – παραμυθιών τους λιλιπούτειους πολίτες της Λάρισας και όχι μόνο.

Η Σοφία Φουντζοπούλου στην είσοδο του Μουσείου Κούκλας
Ο «Τιριτόμπα» έχει εκπροσωπήσει το Δήμο Λάρισας σε πολλά φεστιβάλ και διεθνείς συναντήσεις κουκλοθεάτρων σε χώρες όπως Τουρκία, Πακιστάν, Πολωνία, Ιράν, Σερβία, Ιταλία, Σλοβενία, Γερμανία, Βουλγαρία, Λίβανο, κ.ά. Ο Κώστας και η Σοφία ήταν δαιμόνιοι και όργωσαν πολλές χώρες. Εισέβαλε δυναμικά στη διεθνή κοινωνία του κουκλοθεάτρου και απέσπασε σημαντικές διακρίσεις που τον ξεχώρισαν και τον κατέταξαν στα κορυφαία σχήματα παγκοσμίως (βραβεία σκηνοθεσίας, κούκλας, ηθοποιίας κ.ά.)
Με την κινητή σκηνή κουκλοθεάτρου που είχαν κατασκευάσει ο Κώστας και η Σοφία, έχουν δώσει χιλιάδες παραστάσεις σε σχολεία, χωριά, πλατείες της πόλης μας, ενώ για αρκετά χρόνια διατηρούσαν και μόνιμη θερινή κουκλοσκηνή στο Αλκαζάρ.
Σε όλες τις παραστάσεις ήταν αναμενόμενη η μεγάλη ανταπόκριση και πολλές φορές στην κουκλοσκηνή στο «Μύλο του Παππά» την ίδια μέρα πραγματοποιούνταν πολλές επαναληπτικές, για να καλύψει τις ανάγκες και την επιθυμία πολλών παιδιών, που καρτερικά περίμεναν τη σειρά τους, για να παρακολουθήσουν την παράσταση. Η μοίρα όμως άλλα αποφασίζει και πολύ νωρίς ''φεύγουν'' για το μεγάλο ταξίδι. Πρώτος ''έφυγε'' ο Κώστας και σύντομα τον ακολούθησε η Σοφία. Σαν η μοίρα να μην ήθελε να τους χωρίσει.

Μουσείο Κούκλας, η Φωτεινή Καλούδη με τον Βασιλιά (φωτο Κατερίνα Λιάπτσιου)
Το 2004 ο ‘’Τιριτόμπα’’ ξαναζωντανεύει, αφού τον αναλαμβάνει η Φωτεινή Καλούδη με την πλήρη υποστήριξη της Αντιδημαρχίας Πολιτισμού και Επιστημών. Φίλοι εκλεκτοί ο Κώστας και η Σοφία, φίλη και η Φωτεινή. Αυτό το φωτεινό και λαμπερό κορίτσι που δίνει νέα πνοή στον ‘’Δημοτικό κουκλοθίασο Τιριτόμπα Κώστα Χατζηανδρέου-Σοφίας Φουτζοπούλου’’. σαν να ήταν πάντα προορισμένη για τον ΄΄Τιριτόμπα''!!!

Η συζήτηση είναι μαζί της.

Ερώτηση:
Φωτεινή έχω μια αίσθηση ότι, ο Τιριτόμπα περίμενε εσένα και εσύ τον Τιριτόμπα για να συναντηθείτε και να συμβεί αυτή η αναγέννηση που οσφραίνομαι; Αυτό ως περιρρέουσα αίσθησή μου, από ότι βλέπω να συμβαίνει με τον ''Τιριτόμπα'' από την στιγμή που ανέλαβες.
Aπάντηση:
Βρεθήκαμε την κατάλληλη στιγμή.
Μόλις είχα κλείσει το παιδικό βιβλιοπωλείο – εργαστήριο για παιδιά γνωστό στην πόλη ως  «Το σπίτι του Σοφούλη». Είχα αποφασίσει  να κάνω ένα μικρό διάλειμμα για ανανέωση.
Λίγους μήνες μετά  έγινε το κάλεσμα από την Αντιδημαρχία Πολιτισμού και Επιστημών Δήμου Λαρισαίων, για επαναλειτουργία του κουκλοθίασου  σε μία νέα βάση.
Στο παρελθόν είχαμε συνεργαστεί με τη Σοφία Φουτζοπούλου, όταν πάλευε μόνη να ανοίξει το Μουσείο Κούκλας και να κρατήσει το κουκλοθέατρο ζωντανό, μετά το τεράστιο κενό που άφησε πίσω του ο Κώστας Χατζηανδρέου.
Η δουλειά μας είχε ένα σημαντικό  κοινό ... το κοινό μας! Τα  παιδιά της πόλης. Ποτέ δε φανταζόμουν την εξέλιξη αυτή. Κρατώ στο μυαλό μου την εικόνα της Σοφίας . 'Όταν τελείωνε η παράσταση του «Τιριτόμπα» στο Φεστιβάλ Πηνειού, έπαιρνε όλα τα παιδιά της, τα παιδιά μας, μου τα  έφερνε όλα μαζί  χορεύοντας, χτυπώντας το ντέφι και φωνάζοντας με τη χαρακτηριστική φωνή της και τα φουστάνια της τα δαντελένια:  « Πάμε στην κυρία Φωτεινή να σας διαβάσει παραμύθιαααα!!».
Ποτέ δε φανταζόμουν, πως τελικά αυτό το ντέφι θα γινόταν η σκυτάλη, που θα με οδηγούσε στα δικά της μονοπάτια. Τα βήματά μας πάντως ήταν κοινά. Δίπλα σε παιδικά παπουτσάκια.

Μουσείο Κούκλας, με τον Δον Κιχώτη (φωτο Κατερίνα Λιάπτσιου)
Ερώτηση:
Οι ιδρυτές του Τιριτόμπα Κώστας Χατζηανδρέου και Σοφία Φουτζοπούλου, που είχα την τύχη να είμαστε φιλαράκια, μάτωσαν για να στήσουν τον κουκλοθίασο, ήταν πανελλαδικά πρωτοπόροι και ‘’έφυγαν’’ γρήγορα, αφήνοντας ένα μοναδικό κενό, αφού συνεχιστής δεν υπήρχε. Ο ''Τιριτόμπα'' ρήμαζε για χρόνια. Θέλω την πρώτη σου αίσθηση, όταν μπήκες στον χώρο τους και αντίκρισες  ότι άφησαν πίσω τους, να κείτεται στην ουσία άψυχο, αφημένο.
Απάντηση:
Μετά την απουσία τους τον κουκλοθίασο ανέλαβαν και άλλοι.  Προσωπικά δεν συμφώνησα ποτέ με την  αισθητική των παραστάσεων του ''Τιριτόμπα'' των επόμενων χρόνων. Δε με κάλυψαν καλλιτεχνικά .
Επίσης θεωρώ αδιανόητο, οι  κούκλες που έπαιζαν η Σοφία και ο Κώστας, να περάσουν σε άλλα χέρια και να πάρουν ρόλους, που δεν τους ανήκουν χωρίς την άδειά τους.
Η κάθε κούκλα είναι αυτό που είναι και δε γίνεται να γίνει κάτι άλλο. Όπως και εμείς είμαστε αυτό που είμαστε και δε γίνεται να γίνουμε Σοφία και Κώστας. Από τη στιγμή λοιπόν που αυτοί οι άνθρωποι δε ζουν πια, οι κούκλες τους αποτελούν ιστορία, που γράφει από το 1984, πως κανείς δεν έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί κούκλες τους . Οι κούκλες που έχουν παίξει σε παραστάσεις και μαζί τους έχουν μεγαλώσει παιδιά ανήκουν στο Μουσείο, μαζί με τις μνήμες αυτών των παιδιών . Δεν έπρεπε κούκλες του Μουσείου να διπλο-παίξουν σε παραστάσεις, αλλά να κατασκευαστούν νέες κούκλες.
Υπάρχουν  για παράδειγμα «παιδιά» 20 χρονών που αποκαλούν μια συγκεκριμένη κούκλα ‘’νάνο’’ γιατί έπαιζε στη Χιονάτη και παιδιά 10 χρονών, που τον ίδιο νάνο τον αποκαλούν Θρασύβουλο από νεότερη παράσταση. Και έχουν και οι δύο δίκιο, αλλά καταλήγοντας, θέλω να πω, πως η κούκλα ανήκει στο δημιουργό της. Εκείνος θα αποφασίσει, αν θα της αλλάξει τα φώτα.
Παρότι αναγνωρίζω την προσπάθεια κάποιων ανθρώπων, να κρατήσουν τον κουκλοθίασο ανοικτό, θαρρώ  πως θα ήταν προτιμότερο, να παραμείνει κλειστός για ένα διάστημα, μέχρι να εκπαιδευτούν τα κατάλληλα άτομα, για να αναλάβουν την καλλιτεχνική και λειτουργική πλευρά του. Να το γνωρίσουν και να το μελετήσουν . Να ψάξουν κάθε γωνία στο κουκλοθέατρο. Να μελετήσουν το έργο των δασκάλων – δημιουργών του, αλλά και άλλων καλλιτεχνών του χώρου. Να μάθουν να κατασκευάζουν τις δικές τους κούκλες. Να μάθουν να γράφουν τα δικά τους σενάρια. Να εμπνευστούν από τη δική τους μουσική. Να αγαπήσουν το κουκλοθέατρο και να δημιουργήσουν την δική τους καλλιτεχνική φόρμα.  Να το κάνουν αυτό, σεβόμενοι το παρελθόν του. Να αγγίξουν με ευαισθησία το παιδικό κοινό, γιατί είναι εύθραυστο .
Λυπήθηκα πολύ για κάποια άψυχα και αφημένα αντικείμενα, καθώς και για κάποια  κατεστραμμένα και θαμμένα αντικείμενα, (που για μένα δεν είναι αντικείμενα, αλλά ένα σπουδαίο υλικό προς  μελέτη) και  κυρίως λυπήθηκα, γιατί δεν είχα κανέναν να μοιραστώ τις πρώτες μου στιγμές μαζί τους.

Μουσείο κούκλας με την Μανδάμ, η Φωτεινή της φτιάχνει τα ρούχα
Ερώτηση:
Κάποια στιγμή στην αρχή, θα είπες μέσα σου ‘’και τώρα τι κάνουμε;’’ Αλήθεια τι έκανες;
Απάντηση:
Ακριβώς αυτό είπα … και τώρα; Τι κάνουμε;
Καθάριζα και έψαχνα μέσα από την ιστορία του Τιριτόμπα, να βρω την έμπνευση, το σφυγμό του, να ενωθούμε, ώστε ο σφυγμός αυτός να χτυπήσει στο δικό μου χέρι. Όπως συμβαίνει και στη σχέση κούκλας- κουκλοπαίκτη. Βρήκα δεκάδες κούκλες σε κουτιά, καθώς και εργαλεία που δεν ήξερα σε τι χρησιμεύουν , -έμαθα στην πορεία-, μελέτησα την τεχνοτροπία και την αισθητική του Τιριτόμπα, αλλά έψαξα και άλλες τεχνικές, πειραματίστηκα με το κατασκευαστικό κομμάτι, σάρωσα κάθε σελίδα κουκλοθεάτρου στο διαδίκτυο, ζήτησα βοήθεια από επαγγελματίες του χώρου, για να με στηρίξουν σε αυτό το ξεκίνημα και είχα τρομερή αγωνία και ανασφάλεια. Η εμπειρία μου ήταν πολυετής αλλά δεν έφτανε. Και αυτό ήταν κίνητρο για μένα.
Υπήρξαν στιγμές που έκλαιγα σκονισμένη στο υπόγειο ανάμεσα σε κούκλες, που με κοίταζαν αμίλητες.  Ή όταν έβρισκα προσωπικά αντικείμενα της Σοφίας και του Κώστα, ένα σημείωμα, ένα κουδουνάκι, τα γυαλιά ηλεκτροκόλλησης, το ποδήλατο της Σοφίας. Τρόμαζα από το όγκο των σκέψεών μου, δεν χωρούσαν στο κεφάλι μου τόσες πολλές  ιδέες. Εμπνεύστηκα πολύ και αφοσιώθηκα απόλυτα στο κουκλοθέατρο. Υπήρξαν στιγμές, που δεν ήξερα,  αν ο τρόπος που προχωράω είναι ο σωστός  και  η ευθύνη για τον προορισμό του Τιριτόμπα  ήταν πολύ μεγάλη. Άφησα το ένστικτό μου να με καθοδηγήσει. Και το ένστικτό μου δεν κάνει ποτέ λάθος.
Παράλληλα υπήρξαν και πολύ χαρούμενες, μερικές φορές και αστείες στιγμές, όπου με τις κούκλες στα χέρια πηγαινοερχόμουν καθημερινά στο γραφείο του αντιδημάρχου κ. Πάνου Σάπκα,  για να του δείξω, τι καινούριο ανακάλυψα στις κούτες  ή να συζητήσουμε και να λύσουμε προβλήματα, που εμπόδιζαν την ορθή λειτουργία του Τιριτόμπα. Εκείνη την περίοδο κουβαλήσαμε και τακτοποιήσαμε  από μικρά αντικείμενα και κούκλες μέχρι ολόκληρα σκηνικά παραστάσεων. 'Ότι ήταν χρήσιμο αξιοποιήθηκε. Και κυρίως τακτοποιήσαμε το Μουσείο Κούκλας και μετατρέψαμε  το χώρο της αποθήκης του Μουσείου σε εργαστήριο κατασκευής κούκλας για τα παιδιά.
 Όλοι όσοι εργάζονται στην Αντιδημαρχία Πολιτισμού και Επιστημών με βοήθησαν πολύ στο νέο μου ξεκίνημα, γιατί μου έδειξαν  εμπιστοσύνη, ώστε να κάνω τις σκέψεις μου δράση, υπερπηδώντας τα εμπόδια. Εργαστήκαμε με πολύ μεράκι και πραγματικό ενδιαφέρον. Κάπως έτσι άρχισε να ζωντανεύει ο Τιριτόμπα και  κούκλες άρχισαν να περιφέρονται δειλά- δειλά ξανά  στο Μύλο του Παππά. Και οι επισκέπτες άρχισαν να μας χαμογελάνε.

Από παράσταση κουκλοθεάτρου με την Φωτεινή  (φωτο Κατερίνα Λιάπτσιου)

Ερώτηση:
Τώρα πια δεν δίνετε μόνο παραστάσεις. Έχετε αναπτύξει ένα πλέγμα δραστηριοτήτων γύρω από τον κουκλοθίασο. Μπορείς να αναφερθείς στο σχεδιασμό που υπάρχει και ποιος είναι ο σκοπός των δράσεων;
Απάντηση:
Τώρα δίνουμε πολύ περισσότερες παραστάσεις και αυξήθηκαν και οι παραγωγές.
-Κατασκευάζουμε τις δικές μας κούκλες και αυτές στο τέλος των παραστάσεων εμπλουτίζουν το Μουσείο Κούκλας.
-Γίνονται τακτικά σεμινάρια κατασκευής κούκλας για ενήλικες και παιδιά.
-Φιλοξενούμε κουκλοθεατρικές ομάδες από όλη την Ελλάδα αλλά και το εξωτερικό, με στόχο την διάδοση της κουκλοθεατρικής τέχνης.
-Όλα τα σχολεία που μας επισκέπτονται, μετά την παράσταση  παίζουν στο Μουσείο. -Συνεργαζόμαστε σε κάθε ευκαιρία και με άλλους φορείς πολιτισμού της πόλης.
-Συμμετείχαμε σε sleep over στο Μουσείο Κούκλας. Βάλαμε το κουκλοθέατρο σε εφηβικές και προσχολικές  τάξεις.
-Καθιερώσαμε τον εορτασμό της Παγκόσμιας ημέρας Κουκλοθεάτρου.
-Διοργανώσαμε δυο πολύ επιτυχημένα Φεστιβάλ Κουκλοθεάτρου και άλλα πολλά .
Oλες αυτές οι δράσεις καθιερώθηκαν  σε δύο μόλις χρόνια και η εμπειρία αυτή μας οδηγεί σε νέες ιδέες.
-Παράλληλα πραγματοποιούνται  τακτικά σεμινάρια  για ενήλικες  και  εργαστήρια κουκλοθεάτρου και κατασκευής κούκλας για παιδιά.
-Συνεργαζόμαστε με ένα τρέχον project της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης  με κατασκευή κούκλας και κουκλοθεατρικά σκέτς στα αγγλικά.
-Εισάγουμε το κουκλοθέατρο εθελοντικά  στο Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και τον ΟΚΑΝΑ, με στόχο οι συμμετέχοντες  να ανεβάσουν μια παράσταση κουκλοθεάτρου, που θα ταξιδέψει μέσα από το πρόγραμμα και θα αποτελέσει κίνητρο σε ενήλικες, που συμμετέχουν στο πρόγραμμα, να ασχοληθούν με αυτή την τέχνη.
-Θα φτιάξουμε ένα υπαίθριο κουκλοθέατρο και κούκλες για να παίζουν τα παιδιά σε καταυλισμό  προσφύγων.
Και φαντάζομαι κάπου μέσα σε όλα αυτά θα μείνει και λίγος χρόνος για εκπαίδευση και συμμετοχή σε φεστιβάλ εκτός Λάρισας. Γιατί ο Τιριτόμπα πρέπει να φτάσει σε ένα υψηλότερο επίπεδο παραστάσεων, ώστε να ταξιδέψει ξανά και σε άλλα μέρη. Σεβόμενος τη σπουδαία ιστορία του, αλλά και έχοντας νέα πράγματα να δείξει σε ένα ευρύτερο κοινό.

Από παράσταση κουκλοθεάτρου με την Φωτεινή  (φωτο Κατερίνα Λιάπτσιου)
Ερώτηση:
Κουκλοθέατρο για παιδιά μόνο ή και για μεγάλα παιδιά;
Απάντηση:
Για όσους το έχουν ανάγκη. Πιστεύω τα παιδιά ψυχαγωγούνται και οι μεγάλοι ..ευφραίνονται!

Ερώτηση:
Μιλάς και για το Μουσείο Κούκλας, Περί τίνος ακριβώς πρόκειται;
Απάντηση:
Το Μουσείο Κούκλας φιλοξενεί κούκλες, που έχουν παίξει σε παραστάσεις του Τιριτόμπα καθώς και κάποιες κούκλες που φτιάχτηκαν για το Μουσείο ευθύς εξαρχής. Είναι ένας  ζεστός και φιλόξενος χώρος,  που εξυπηρετεί  τον σκοπό του, που είναι η υποδοχή των παιδιών. Ένας χώρος γεμάτος με κούκλες διαφόρων μεγεθών, κυρίως με την τεχνοτροπία του Τιριτόμπα- δηλαδή γλυπτική σε φελιζόλ-, αλλά και άλλες κούκλες με διάφορα υλικά και μηχανικά κινούμενα μέλη.  Το πρώτο Μουσείο Κούκλας στην Ελλάδα άνοιξε στη Λάρισα το 2009 και η λειτουργία του σε συνδυασμό με εργαστήρια για παιδιά και ενήλικες ήταν ένα όνειρο των δημιουργών του, του Κώστα και της Σοφίας.

Ερώτηση:
Απολογισμό μπορείς να κάνεις; Ποιος είναι;
Απάντηση:
Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, θα βλέπουμε και τα πραγματικά οφέλη της όλης διαδικασίας.
Κάπου τότε γίνεται και ο πραγματικός απολογισμός. Και είναι μια θαυμάσια έκπληξη .

**η παρουσίαση του ''Τιριτόμπα'' και της ιστορίας του θεωρώ ότι είναι ένα χρέος που ξεπληρώνω πρώτα στον Κώστα Χατζηανδρέου, που γνωριστήκαμε από τα πρώτα χρόνια της πορείας μας σε δρόμους επαγγελματικούς και στην Σοφία που ήταν γνωριμία εξ αντανακλάσεως ως σύντροφός του και συμπαίκτρια.
**ευχαριστώ πολύ την Φωτεινή για την συζήτηση.

Μεσσήνης Κυριάκος